Kentsel Dönüşüm Sözlüğü

A

Acele kamulaştırma #

Riskli alanlarda, tebligatı takip eden 30 gün içinde maliklerin en az üçte iki çoğunluğu ile anlaşma sağlanamadığında; taşınmazların Bakanlık, TOKİ veya idare tarafından hızlandırılmış usulle kamulaştırılmasıdır. Malikin mülkiyet hakkı sona erer, bedeli kendisine ödenir. Riskli Alanlarda Süreç →

Ada #

İmar planında, çevresi yollarla sınırlanmış parseller topluluğudur. Kentsel dönüşümde uygulamalar çoğu zaman tek parsel yerine ada bazında planlanır; bu, daha düzenli bir yerleşim ve daha verimli imar hakkı kullanımı sağlar.

Arsa payı #

Kat mülkiyetinde her bağımsız bölüme tapuda tahsis edilen zemin hissesidir. Kentsel dönüşüm kararları kişi sayısına göre değil, arsa payı oranına göre alınır; bu nedenle 2/3 çoğunluk hesabında belirleyici olan tapudaki paydır. Konut ve Sitelerde Süreç →

B

Bağımsız bölüm #

Bir yapıda başlı başına kullanılmaya elverişli, kat mülkiyetine konu olan daire, dükkân veya iş yeri gibi bölümlerdir. Rapor ve proje çalışmalarında bağımsız bölüm sayısı, saha çalışmasının süresini doğrudan etkiler.

Beton sınıfı #

Betonun karakteristik basınç dayanımını gösteren sınıflandırmadır; C25/30 gibi gösterilir. Projede yazan sınıf ile sahadaki gerçek dayanım çoğu zaman farklıdır — bu farkı yalnızca karot numunesi ortaya çıkarır. Bina Performans Analizi →

Bina performans analizi #

Mevcut bir yapının belirli bir deprem düzeyi altında göstereceği davranışın hesaplanmasıdır. Sonuç ikili bir karar değil, eleman bazında bir hasar dağılımıdır: hangi kolonun ne düzeyde zorlanacağı belirlenir. Güçlendirme projesinin girdisidir. Bina Performans Analizi →

Ç

Çelik ile güçlendirme #

Mevcut betonarme yapıya çelik çaprazlar, kolon veya kiriş elemanları eklenerek dayanım ve süneklik kazandırılmasıdır. Betonarme perdeye göre daha hafiftir ve temele daha az ek yük getirir. Güçlendirme Uygulamaları →

D

Deprem risk raporu #

6306 Sayılı Kanun kapsamında, Bakanlıkça lisanslandırılmış kuruluşlarca hazırlanan ve yapının riskli olup olmadığını belirleyen resmî rapordur. Riskli yapı tespiti ile aynı anlamda kullanılır. Kira yardımı ve kredi faiz desteği gibi hakların ön şartıdır. Kentsel Dönüşüm Raporu →

Donatı #

Betonun çekme dayanımının düşük olması nedeniyle içine yerleştirilen çelik çubuklardır. Halk arasında "demir" olarak bilinir. Performans analizinde donatının çapı, sayısı ve yerleşimi sıyırma yöntemiyle tespit edilir.

E

Enerji Kimlik Belgesi (EKB) #

Binanın enerji tüketimini A'dan G'ye sınıflandıran resmî belgedir. 5627 Sayılı Enerji Verimliliği Kanunu kapsamında düzenlenir; 01.01.2020 tarihinden itibaren alım-satım ve kiralama işlemlerinde zorunludur. On yıl geçerlidir. EKB Raporlarının Hazırlanması →

Etriye #

Kolon ve kirişlerde boyuna donatıları saran, kesme kuvvetine karşı koyan enine donatıdır. Deprem performansında etriye aralığı kritik öneme sahiptir; sıklaştırma bölgelerinde yetersiz etriye, kesme kırılmasının başlıca nedenidir.

F

Fore kazık #

Zeminde açılan deliğe donatı yerleştirilip beton dökülerek oluşturulan, yerinde imal edilen büyük çaplı kazıktır. Taşıma gücü yetersiz zeminlerde yapı yükünü daha derindeki sağlam tabakalara aktarır.

FRP (Fiber takviyeli polimer) #

Karbon veya cam elyaflı kumaşların epoksi reçine ile yapı elemanına sarılmasıyla uygulanan güçlendirme malzemesidir. Yapıya ağırlık getirmez, hızlı uygulanır ve mekânda yer kaybı yaratmaz. Kesme kapasitesini ve sünekliği artırır; eğilme kapasitesine katkısı sınırlıdır. Güçlendirme Uygulamaları →

G

Güçlendirme #

Mevcut bir yapının taşıyıcı sisteminin, deprem yönetmeliğinin öngördüğü performans düzeyine ulaşacak şekilde iyileştirilmesidir. Perde duvar ekleme, mantolama, FRP kuşatma ve temel takviyesi başlıca yöntemlerdir. Güçlendirme Uygulamaları →

H

Hak sahibi #

Kentsel dönüşüm sürecinde yapı üzerinde mülkiyet veya sınırlı ayni hak sahibi olan ya da yapıda ikamet eden kişidir. Malikler, kiracılar ve sınırlı ayni hak sahipleri farklı kapsamlarda destek alabilir.

Hasar tespiti #

Afet sonrası idareler tarafından yapılan ve yapıyı az, orta veya ağır hasarlı olarak sınıflandıran çalışmadır. Deprem risk raporundan farklıdır: hasarsız bulunan bir yapı, performans analizi sonucunda riskli çıkabilir. Bina Gözlem Raporları →

İ

İfraz #

Bir parselin imar mevzuatına uygun olarak birden fazla parsele bölünmesidir. Riskli yapıların bulunduğu alanın risksiz yapılardan ayrılabilmesi hâlinde ifraz, terk ve tescil işlemleri müdürlükçe resen yapılabilir.

İskân ruhsatı #

Yapının projesine ve mevzuata uygun tamamlandığını belgeleyen, kullanma izni veren belgedir. Enerji Kimlik Belgesi sınıfı C'nin altında kalan yeni binalar iskân ruhsatı alamaz.

J

Jet grout #

Yüksek basınçlı çimento şerbetinin zemine enjekte edilerek zeminin yerinde iyileştirilmesi yöntemidir. Mevcut yapı altında çalışılabildiği için temel güçlendirmede sıkça tercih edilir.

K

Karot #

Betonun gerçek basınç dayanımını ölçmek için taşıyıcı elemandan elmas uçlu makineyle kesilerek alınan silindirik beton numunesidir. Karot içermeyen tespit işlemleri ilgili idareler tarafından kabul edilmez. Bina Performans Analizi →

Kat karşılığı inşaat sözleşmesi #

Arsa sahibinin arsasını, müteahhidin ise inşaatı üstlendiği ve yapılacak bağımsız bölümlerin belirli bir oranda paylaşıldığı sözleşmedir. Teslim süresi, gecikme cezası, teminat ve malzeme şartnamesi mutlaka yazılı olmalıdır.

Kesme çatlağı #

Kolon, kiriş veya perde üzerinde çapraz (X biçiminde) ilerleyen ve elemanın kesme kapasitesinin aşıldığını gösteren çatlaktır. Yüzeysel sıva çatlaklarından farklıdır ve taşıyıcı sistemi ilgilendirdiği için ciddiye alınmalıdır. Bina Gözlem Raporları →

Kira yardımı #

6306 Sayılı Kanun kapsamında, anlaşma ile tahliye edilen riskli yapıların hak sahiplerine Bakanlıkça yapılan aylık ödemedir. Riskli yapılarda 18 ay, riskli alanlarda 36 ay ile sınırlıdır. Geçici konut tahsisinden yararlananlar kira yardımı alamaz. Devlet Destekleri →

Kredi faiz desteği #

Kira ve taşınma yardımı almayan hak sahiplerinin bankalardan kullanacağı kredilerde, faizin bir bölümünün dönüşüm projeleri özel hesabından karşılanmasıdır. Yeniden inşayı kendi finanse edecekler için genellikle daha avantajlıdır. Devlet Destekleri →

L

Lisanslı kuruluş #

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından riskli yapı tespiti yapmaya yetkilendirilmiş kuruluştur. Riskli yapı tespiti yalnızca lisanslı kuruluşlarca yapılabilir; başvuru sırasında sistemden bu kuruluşlardan biri seçilir.

M

Malik #

Taşınmaz üzerinde tapuya kayıtlı mülkiyet hakkı bulunan kişidir. Riskli yapı tespiti başvurusu için tek bir malikin talebi yeterlidir; ancak yıkım ve yeniden yapım kararı arsa payı üzerinden 2/3 çoğunluk gerektirir.

Mantolama (kolon/kiriş) #

Mevcut taşıyıcı elemanın çevresine donatı sarılıp yeni bir betonarme kabuk oluşturularak kesitinin büyütülmesidir. Isı yalıtımı anlamındaki cephe mantolamasıyla karıştırılmamalıdır; burada kastedilen yapısal güçlendirmedir. Güçlendirme Projesi →

P

Pas payı #

Donatının dış yüzeyi ile beton yüzeyi arasındaki koruyucu beton kalınlığıdır. Yetersiz pas payı, donatının korozyona uğramasına ve zamanla kesit kaybına yol açar; performans analizinde ölçülen parametrelerden biridir.

Perde duvar #

Yatay yükleri taşımak üzere tasarlanmış, düzlemi içinde yüksek rijitliğe sahip betonarme duvardır. Güçlendirmede yapının yanal ötelenmesini en çok azaltan yöntemdir; ancak temele önemli ölçüde ek yük aktarır. Güçlendirme Projesi →

Prekast #

Fabrikada önceden üretilip sahada monte edilen betonarme elemandır. Dış cephe kaplamasında kullanıldığında estetik çeşitlilik, hızlı montaj ile ısı ve ses yalıtımı sağlar. Dış Cephe Prekast →

R

Rezerv yapı alanı #

Riskli alanlardan taşınacak nüfusun yerleştirilmesi amacıyla belirlenen yeni yerleşim alanıdır. Uygulama alanında yeni yapı yapılması mümkün değilse, hak sahiplerine rezerv alanda konut verilebilir. Riskli Alanlarda Süreç →

Riskli alan #

Zemin yapısı veya üzerindeki yapılaşma nedeniyle can ve mal kaybına yol açma riski taşıyan, Cumhurbaşkanı kararıyla ilan edilen alandır. Riskli yapıdan farklıdır: tek bir binayı değil, bir bölgeyi kapsar. Riskli Alanlarda Süreç →

Riskli yapı #

Ekonomik ömrünü tamamlamış ya da yıkılma veya ağır hasar görme riski taşıdığı teknik verilerle belirlenmiş yapıdır. Tespit sonucu tapu kütüğüne şerh edilir; maliklere tebligat yapılır ve 15 gün içinde itiraz hakkı doğar. Kentsel Dönüşüm Raporu →

Röleve #

Mevcut yapının gerçek durumunun ölçülerek çizime aktarılmasıdır. Projesi bulunmayan veya projesine uygun yapılmamış binalarda, analiz modelinin kurulabilmesi için önce röleve alınması gerekir.

S

Sınırlı ayni hak #

Mülkiyet dışında taşınmaz üzerinde kurulan intifa, oturma veya üst hakkı gibi haklardır. 6306 kapsamında, yapıda ikamet etmek şartıyla sınırlı ayni hak sahiplerine de kira yardımı veya geçici konut tahsisi yapılabilir.

Sıvılaşma #

Suya doygun gevşek kum zeminlerin deprem sırasında taşıma gücünü yitirerek sıvı gibi davranmasıdır. Alüvyon zeminlerde görülür; yapının kendi dayanımı yeterli olsa bile oturma ve devrilmeye yol açabilir.

Sıyırma #

Donatının çapını, sayısını ve etriye aralığını tespit etmek amacıyla beton örtüsünün sınırlı bir alanda kaldırılmasıdır. Karot ile birlikte performans analizinin temel saha çalışmalarındandır.

Süneklik #

Bir yapı elemanının kırılmadan önce şekil değiştirebilme kapasitesidir. Sünek davranış, deprem enerjisinin yutulmasını sağlar ve ani göçmeyi önler. Deprem yönetmeliğinin temel hedeflerinden biridir.

T

Tevhid #

Birden fazla parselin tek parsel hâline getirilmesidir. Kentsel dönüşümde komşu parsellerin birleştirilmesi, daha büyük ve verimli projeler üretilmesine imkân tanır; maliklerin 2/3 çoğunluğu ile karara bağlanır.

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) #

Yapıların deprem etkisi altında tasarımı ve değerlendirilmesine ilişkin güncel yönetmeliktir. Mevcut binaların performans değerlendirmesi ve güçlendirme projeleri bu yönetmeliğin 15. bölümü esas alınarak yapılır.

Y

Yapı denetim #

Yeni yapıların projesine ve mevzuata uygun inşa edilmesini denetleyen, 4708 Sayılı Kanun kapsamında yetkilendirilmiş kuruluş sistemidir. Yapı denetim raporları, uygulama hatalarının tespitinde önemli bir kaynaktır. Uygulama Hatalarının Belirlenmesi →

Yumuşak kat #

Üst katlara göre belirgin biçimde daha az rijitliğe sahip kattır. Zemin katı dükkâna açılmış, duvarları kaldırılmış binalarda sıkça görülür ve depremde hasarın bu katta yoğunlaşmasına yol açar.

Z

Zemin etüdü #

Yapının oturduğu zeminin taşıma gücünü, tabaka yapısını ve deprem davranışını belirlemek için yapılan jeoteknik çalışmadır. Sondaj ve laboratuvar deneylerini içerir; temel güçlendirme kararının dayanağıdır.